İndi isə yeni bir bəyanat var. İranın Milli Təhlükəsizlik Ali Şurasının katibi Əli Laricani (hazırda İranın ən yüksək rütbəli təhlükəsizlik rəsmisi, ali dini liderin ölümündən sonra keçid dövrünün faktiki idarəedicisi, bir çox beynəlxalq analitiklərin İranın indiki şəraitdə həqiqi qərar qəbul edən şəxsi kimi qiymətləndirdiyi siyasətçi) Azərbaycana ünvanladığı mesajda deyir: “Azərbaycanla heç bir problemimiz yoxdur. Lakin İrana qarşı hər hansı plan və ya uçuşlar həmin ölkədən həyata keçirilərsə, biz cavab verəcəyik.” Bu bəyanat SEPAH sözçüsünün ultimatumundan fərqli olaraq daha yüksək pilləli, daha ölçülü və daha hesablanmış formulda verilib, lakin mahiyyət etibarilə daha təhlükəli siqnal daşıyır. Gəlin bu mesajı hərbi-strateji baxımdan təbəqələrinə ayıraq.

Birinci məsələ, bəyanatı verən şəxsin statusudur. Əli Laricani adi siyasi rəsmi deyil. O, İranın Milli Təhlükəsizlik Ali Şurasının katibdir, bu struktur İranın hərbi strategiyasının, kəşfiyyat fəaliyyətinin və regional siyasətinin formalaşdırıldığı ən ali qərar mərkəzidir. Fevralın 28-də ali dini lider Əli Xameneyinin vəfatından sonra İranın dövlət idarəçiliyində yaranan boşluqda məhz Laricani keçid dövrünün əsas siyasi vasitəçisi rolunu öhdəsinə götürüb. Müvəqqəti rəhbərlik şurasının yaradılmasını elan edən, keçid prosesini koordinasiya edən, hərbi və təhlükəsizlik strukturları ilə siyasi rəhbərlik arasında əlaqəni təmin edən şəxs odur. Beynəlxalq analitiklərin əhəmiyyətli bir hissəsi onu hazırkı şəraitdə İranın faktiki dövlət rəhbəri kimi qiymətləndirir. Bu o deməkdir ki, Laricaninin bəyanatı (SEPAH sözçüsünün ritorik çıxışından fərqli olaraq) dövlət səviyyəsindəki mövqeyin ifadəsidir. SEPAH sözçüsü qışqıra bilər, çünki onun sözləri birbaşa dövlət siyasətini müəyyən etmir. Laricani isə qışqırmır, o, sakit danışır, lakin onun sözlərinin arxasında dövlət mexanizminin bütün ağırlığı dayanır. Hərbi-diplomatik kommunikasiyada ən təhlükəli mesajlar adətən ən sakit tonda verilir.

İkinci məsələ, bəyanatın quruluşudur. “Problemimiz yoxdur, lakin...” formulu hərbi-diplomatik leksikonda son dərəcə yaxşı tanınan konstruksiyadır. Bu quruluş “təminat+şərt” adlanır: birinci hissədə qarşı tərəfə formal sülh mesajı verilir, ikinci hissədə isə həmin sülhün şərti qoyulur. Şərtin pozulması halında isə nəticə açıq buraxılır, yəni təhdid birbaşa deyil, dolayı formada ifadə olunur. Bu, birbaşa təhdiddən daha effektiv üsuldur, çünki birbaşa təhdid – “sizi vuracağıq” – qarşı tərəfə konkret ssenari verir və həmin ssenariyə hazırlaşmaq imkanı yaradır. Dolayı təhdid isə – “əgər filan şərt pozulsa, cavab verəcəyik” – qeyri-müəyyənlik yaradır: cavabın nə olacağı, nə vaxt olacağı, hansı formada olacağı bilinmir. Qeyri-müəyyənlik isə hərbi planlaşdırma üçün ən çətin amildir, çünki hər ehtimala hazırlaşmaq resursların səpələnməsi deməkdir. Laricani bu konstruksiyanı mükəmməl şəkildə istifadə edir.

Üçüncü məsələ, bəyanatdakı əsas təhrifdir. Laricani deyir: “İrana qarşı hər hansı plan və ya uçuşlar həmin ölkədən həyata keçirilərsə, biz cavab verəcəyik.” Bu cümlə strateji yalan üzərinə qurulmuş şərtdir. İran Azərbaycan ərazisinin İrana qarşı istifadə olunduğunu iddia edir, lakin bu iddianı dəstəkləyən heç bir sübut təqdim etmir. Əksinə, faktiki vəziyyət bunun tam əksidir: martın 5-də İran ərazisindən Azərbaycan ərazisinə hücum edilib, Azərbaycan ərazisindən İrana deyil. Hücum edən tərəf İrandır, hücuma məruz qalan tərəf isə Azərbaycandır. Laricaninin bəyanatı bu faktiki vəziyyəti tamamilə tərsinə çevirir, sanki Azərbaycan təhdid mənbəyidir, İran isə müdafiə edən tərəfdir. Bu, hərbi-informasiya əməliyyatlarında “günahın yerdəyişməsi” adlanan klassik üsuldur: hücum edən tərəf özünü müdafiəçi kimi təqdim edərək öz aqressiyasını legitimləşdirməyə çalışır. Naxçıvanın məktəbinə PUA göndərdikdən iki gün sonra “bizə qarşı uçuşlar həyata keçirilməsin” demək hücum edən əlin zərbədən sonra qurbanı günahlandırmasıdır.

Dördüncü məsələ, bəyanatın gizli hədəfidir. Laricaninin sözlərindəki “plan və ya uçuşlar” ifadəsi konkret olaraq nəyə işarə edir? Kontekst baxımından aydındır ki, söhbət Azərbaycanın İsraillə hərbi-texniki əməkdaşlığından gedir. İran uzun müddətdir ki, Azərbaycan ərazisindəki İsrail hərbi texnologiyalarının – PUA-larının, peyk rabitə sistemlərinin, radiotexniki müşahidə vasitələrinin İrana qarşı kəşfiyyat məqsədilə istifadə olunduğunu iddia edir. Laricaninin bəyanatı bu iddianı dövlət səviyyəsində rəsmiləşdirir və Azərbaycana faktiki olaraq xəbərdarlıq edir: İsraillə hərbi əməkdaşlığınız bizim üçün hücum əsasıdır. Bu, suveren dövlətin beynəlxalq əməkdaşlıq hüququna birbaşa müdaxilə cəhdidir. Azərbaycanın hansı ölkə ilə hərbi-texniki əməkdaşlıq aparacağı yalnız və yalnız Azərbaycanın öz qərarıdır, bu, dövlət suverenliyinin ən elementar prinsipidir. İran bu prinsipə meydan oxuyaraq faktiki olaraq Azərbaycanın xarici siyasətinə veto hüququ tələb edir. Bu tələb isə nə hüquqi, nə siyasi, nə də hərbi baxımdan qəbul edilə bilər.

Beşinci məsələ, bəyanatın arxasındakı həqiqi hərbi vəziyyətdir. Laricaninin nisbətən ölçülü tonu SEPAH sözçüsünün aqressiv ultimatumundan fərqli olaraq İranın hazırkı hərbi reallığını daha dəqiq əks etdirir. İran eyni anda ABŞ və İsrailin birbaşa hərbi zərbələri altındadır, Körfəz istiqamətində döyüş əməliyyatları aparır, hava hücumundan müdafiə sistemi ciddi zədə alıb, iqtisadiyyatı sanksiyalar və müharibə yükü altında sıxılır, ali dini liderin ölümündən sonra daxili siyasi keçid dövrü yaşayır. Bu şəraitdə Laricani bilir ki, Azərbaycan istiqamətində real hərbi eskalasiya İran üçün mümkün deyil, resurslar fiziki olaraq çatışmır, dördüncü cəbhə açmaq intihar olardı. Buna görə diplomatik ton seçir: birbaşa təhdid etmir, amma qeyri-müəyyənlik yaradır. “Cavab verəcəyik” ifadəsi raketin buraxılması deyil, gələcək üçün açıq buraxılmış ehtimaldır. Bu, hazırda döyüşə bilməyən, lakin gələcəkdə imkanları bərpa olunduqda hesab çəkə biləcəyini bildirən dövlətin strategiyasıdır.

Altıncı məsələ, Azərbaycanın bu bəyanata cavab strategiyasıdır. Laricaninin mesajı SEPAH sözçüsünün ultimatumundan fərqli yanaşma tələb edir. SEPAH sözçüsünün bəyanatı emosional, ritorik, əsasən daxili auditoriyaya hesablanmış idi və ona ən effektiv cavab əməli hazırlıq, ordunun döyüş hazırlığı, müdafiənin gücləndirilməsi idi. Laricaninin bəyanatı isə daha strateji, daha hesablanmış, daha uzunmüddətli niyyəti əks etdirir. Bu bəyanata cavab yalnız hərbi müstəvidə deyil, diplomatik, hüquqi və informasiya müstəvisində də verilməlidir. Diplomatik müstəvidə, beynəlxalq platformalarda martın 5-i hücumunun sənədləşdirilməsi, İranın aqressiyasının beynəlxalq hüquq çərçivəsində qınanılması, müttəfiqlərlə koordinasiyanın gücləndirilməsi olmalıdır. Hüquqi müstəvidə, hücumun beynəlxalq humanitar hüququn pozuntusu kimi rəsmiləşdirilməsi, müvafiq beynəlxalq instansiyalara müraciət olmalıdır. İnformasiya müstəvisində, İranın “günahın yerdəyişməsi” strategiyasının ifşası, faktiki xronologiyanın (kim kimi vurub, kim kimə PUA göndərib) davamlı şəkildə beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılmasıdır. Hərbi müstəvidə isə artıq başlamış proses davam etdirilməlidir: sərhəd müdafiəsinin gücləndirilməsi, PUA-lara qarşı mübarizə qabiliyyətinin artırılması, müttəfiqlərlə hərbi-texniki əməkdaşlığın, o cümlədən İranı qıcıqlandıran əməkdaşlığın daha da dərinləşdirilməsi.

Son olaraq, Laricaninin bəyanatının ən vacib elementi onun nə demədiyidir. O, Naxçıvan hücumu barədə bir kəlmə belə demir. 4 PUA-dan, hava limanından, məktəbdən, yaralı mülki vətəndaşlardan heç bir söz yoxdur. Sanki martın 5-i baş verməyib. Bu sükut bəyanatın ən danışan hissəsidir. Çünki hücumu etiraf etmək ya beynəlxalq hüquq qarşısında məsuliyyət götürmək, ya da daxili auditoriyaya “biz bunu etdik, lakin nəticəsi olmadı” demək olardı. Hər iki variant İran üçün siyasi baxımdan zərərlidir. Buna görə Laricani hücumu görməzdən gəlir və əvəzinə gələcəyə yönəlmiş şərt qoyur, sanki hücum edən tərəf Azərbaycandır, İran isə müdafiə mövqeyindədir. Bu, diplomatik illüziyadır, lakin Naxçıvanın məktəb həyətindəki krater bu illüziyanın ən güclü təkzibidir.

Firuz Bağırov
Ordu.az